Żelazo u dzieci i nastolatków – jaką rolę odgrywa w codziennym funkcjonowaniu organizmu?

Podsumowanie: Żelazo to jeden z kluczowych składników odżywczych w diecie, zwłaszcza dzieci i nastolatków. Bierze m.in. udział w transporcie tlenu, tworzeniu czerwonych krwinek, prawidłowym funkcjonowaniu układu odpornościowego oraz w utrzymaniu prawidłowych funkcji poznawczych¹. Pomaga też zmniejszyć uczucie zmęczenia i znużenia¹, co może znaczenie w okresach intensywnego wzrostu i nauki. Żelazo znajduje się zarówno w produktach zwierzęcych, jak i roślinnych, a na jego wchłanianie wpływa skład całego posiłku.

Z tego artykułu dowiesz się, że:

• żelazo pomaga w prawidłowym transporcie tlenu w organizmie[1],
• żelazo pomaga w prawidłowej produkcji czerwonych krwinek i hemoglobiny¹,
• żelazo pomaga w utrzymaniu prawidłowych funkcji poznawczych¹,
• żelazo przyczynia się do utrzymania prawidłowego metabolizmu energetycznego¹,
• żelazo przyczynia się do zmniejszenia uczucia zmęczenia i znużenia¹,
• żelazo pomaga w prawidłowym funkcjonowaniu układu odpornościowego¹,
• żelazo odgrywa rolę w procesie podziału komórek¹,
• witamina C zwiększa przyswajanie żelaza z produktów roślinnych[2],
• ferrytyna jest wskaźnikiem poziomu zapasów żelaza w organizmie.

Żelazo bierze udział w wielu procesach ważnych dla prawidłowego funkcjonowania organizmu, od transportu tlenu po utrzymanie prawidłowych funkcji poznawczych¹. Sprawdź, dlaczego żelazo jest ważne na różnych etapach dorastania i jak zadbać o jego odpowiednią podaż w diecie.

Czym jest żelazo i jakie funkcje pełni w organizmie?

Żelazo to pierwiastek niezbędny do prawidłowego tworzenia czerwonych krwinek i hemoglobiny, czyli białka, które przenosi tlen w organizmie¹. Dzięki temu żelazo pomaga w prawidłowym transporcie tlenu do wszystkich komórek¹. Rolą żelaza w organizmie jest też udział w prawidłowym metabolizmie energetycznym, dlatego wspiera energię na co dzień¹.

Niska podaż żelaza w diecie może odbijać się na samopoczuciu dziecka.

Dlaczego zapotrzebowanie na żelazo zmienia się w okresie dzieciństwa i dorastania?

Zapotrzebowanie na żelazo u dzieci zmienia się wraz z wiekiem i tempem wzrostu. W okresach intensywnego rozwoju organizm potrzebuje żelaza m.in. do prawidłowego tworzenia czerwonych krwinek i hemoglobiny oraz do transportu tlenu w organizmie[3].

Najbardziej widać to u nastolatków w fazie intensywnego rozwoju. U dziewcząt po rozpoczęciu miesiączkowania zapotrzebowanie na żelazo może dodatkowo wzrastać^[4].

W jaki sposób żelazo wspiera prawidłowe funkcjonowanie organizmu dzieci i nastolatków?

Żelazo pomaga w prawidłowym transporcie tlenu i w prawidłowym funkcjonowaniu układu odpornościowego¹. To istotne wsparcie w okresie, gdy organizm dziecka szybko się rozwija. Pomaga też w utrzymaniu prawidłowych funkcji poznawczych¹, takich jak koncentracja, pamięć i uczenie się, oraz przyczynia się do zmniejszenia uczucia zmęczenia i znużenia¹. W czasie intensywnej nauki te funkcje mają realne znaczenie.

Nie tylko żelazo – dlaczego warto zwracać uwagę na poziom ferrytyny u dzieci i nastolatków?

Ferrytyna to białko magazynujące żelazo w organizmie. Jej stężenie jest jednym z markerów zapasów żelaza, ale wynik powinien być interpretowany przez lekarza, m.in. z uwzględnieniem stanu zapalnego i innych parametrów laboratoryjnych.

Sam wynik żelaza we krwi nie zawsze daje pełny obraz. Obniżone stężenie ferrytyny może wskazywać na zmniejszone zapasy żelaza, zanim dojdzie do obniżenia stężenia hemoglobiny. Dlatego lekarz często zleca jej oznaczenie.

Dieta bogata w żelazo – jakie produkty spożywcze są naturalnym źródłem żelaza w diecie dzieci i nastolatków?

Żelazo występuje w dwóch postaciach:

• żelazo hemowe, lepiej przyswajalne, znajduje się w produktach zwierzęcych: mięsie, podrobach, rybach,
• żelazo niehemowe pochodzi z produktów roślinnych: roślin strączkowych, orzechów, warzyw i wzbogacanych żelazem pełnoziarnistych produktów zbożowych^[5].

Różnorodna dieta łącząca oba źródła żelaza najlepiej pokrywa zapotrzebowanie.

Co wpływa na wchłanianie żelaza z pożywienia?

Wchłanianie żelaza zależy od składu całego posiłku. Witamina C może zwiększać przyswajanie żelaza^2,[6], dlatego warto łączyć produkty roślinne bogate w żelazo z warzywami i owocami bogatymi w witaminę C.

Niektóre składniki herbaty^[7] i kawy^[8], w tym polifenole/taniny, mogą zmniejszać wchłanianie żelaza niehemowego, zwłaszcza gdy napoje te są spożywane razem z posiłkiem Dlatego kawę i herbatę warto pić między posiłkami, a nie bezpośrednio do posiłku bogatego w żelazo.

Jakie sygnały mogą świadczyć o tym, że warto przyjrzeć się podaży żelaza w diecie i wykonać odpowiednie badania?

Na niewystarczającą podaż żelaza w diecie mogą wskazywać:

• obniżona energia,
• szybkie męczenie się,
• bladość skóry,
• gorsza koncentracja.

U dzieci i nastolatków bywa to mylone ze zwykłym przemęczeniem nauką. Te objawy są niespecyficzne i mogą mieć różne przyczyny. Dlatego najlepiej obserwować dziecko i w razie wątpliwości skonsultować z lekarzem, który zleci odpowiednie badania. Lekarz może wówczas zdecydować, czy potrzebna jest dalsza diagnostyka, zmiana diety lub dodatkowo suplementacja preparatem zawierającym żelazo.

Jak dbać o odpowiednią podaż żelaza na co dzień?

Podstawą jest różnorodna dieta z regularnymi posiłkami, w której pojawiają się zarówno zwierzęce, jak i roślinne źródła żelaza. Dobrze skomponowane śniadania i obiady łączące żelazo z witaminą C ułatwiają jego przyswajanie.

W okresach większego zapotrzebowania lub przy mało urozmaiconej diecie żelazo bywa uzupełniane suplementami. Decyzję o suplementacji i przyjmowaniu witamin dla dzieci lub młodzieży z żelazem warto podjąć po konsultacji z lekarzem, najlepiej po wykonaniu zaleconych badań, np. morfologii, ferrytyny i w razie potrzeby innych parametrów gospodarki żelazowej.

Sprawdź też:

• Jaką suplementację stosować na wsparcie mózgu?
• Jaka dieta jest dobra dla mózgu? Co powinny jeść dzieci i nastolatki?
• Jaka dieta dla nastolatków? Podstawy zdrowego odżywiania młodzieży
• Jaka dieta dla dzieci w wieku wczesnoszkolnym?
• Jakie witaminy dla nastolatków? Sprawdź, jakie składniki odżywcze są ważne w okresie dojrzewania
• Jakie witaminy i składniki odżywcze dla dzieci w wieku wczesnoszkolnym?
• Olej rybi i olej z alg jako wartościowe źródła kwasów omega-3
• Witamina D dla dzieci i nastolatków – kiedy warto ją suplementować?
• Witaminy z grupy B – jaką pełnią funkcję we wsparciu układu nerwowego dzieci i nastolatków?
• Jak pomóc dziecku wyregulować układ nerwowy i lepiej radzić sobie z napięciem?

FAQ – często zadawane pytania o żelazo

1. Czy dieta może wystarczyć do poprawy podaży żelaza?

W wielu przypadkach dobrze zbilansowana, różnorodna dieta pokrywa zapotrzebowanie na żelazo. Pomaga łączenie źródeł żelaza z produktami bogatymi w witaminę C oraz ograniczenie herbaty i kawy do posiłków.

2. Kiedy zrobić badania na poziom żelaza i ferrytyny we krwi?

Konsultację z lekarzem warto rozważyć, gdy u dziecka lub nastolatka utrzymują się objawy, takie jak przewlekłe zmęczenie, bladość, osłabienie czy trudności z koncentracją. O zakresie badań – w tym oznaczeniu żelaza i ferrytyny – decyduje lekarz.

3. Kiedy rozważyć suplementację żelaza u dzieci i nastolatków?

Suplementację żelazem warto rozważyć przy zwiększonym zapotrzebowaniu, zbyt małej podaży żelaza w diecie lub przy diecie roślinnej. Żelazo dla dzieci i nastolatków jest dostępne w różnej formie, np. tabletek lub w kroplach. W przypadku utrzymujących się objawów mogących sugerować niedobór żelaza lub wątpliwości dotyczących suplementacji warto skonsultować się z lekarzem.

---

Przypisy:

[1] Żelazo przyczynia się do utrzymania prawidłowego metabolizmu energetycznego. Żelazo pomaga w prawidłowym transporcie tlenu w organizmie. Żelazo pomaga w prawidłowej produkcji czerwonych krwinek i hemoglobiny. Żelazo pomaga w utrzymaniu prawidłowych funkcji poznawczych. Żelazo przyczynia się do zmniejszenia uczucia zmęczenia i znużenia. Żelazo pomaga w prawidłowym funkcjonowaniu układu odpornościowego. Żelazo odgrywa rolę w procesie podziału komórek.

[2] Witamina C zwiększa przyswajanie żelaza.

[3] EFSA NDA Panel. Scientific Opinion on Dietary Reference Values for iron. EFSA Journal. 2015;13(10):4254. doi:10.2903/j.efsa.2015.4254. EFSA Panel on Dietetic Products, Nutrition and Allergies. Scientific Opinion on the substantiation of health claims related to iron. EFSA Journal. 2009;7(9):1215.

^[4] Beck Kathryn L., Conlon Cathryn A., Kruger Rozanne, Coad Jane. Dietary Determinants of and Possible Solutions to Iron Deficiency for Young Women Living in Industrialized Countries: A Review. Nutrients. 2014 Sep 19;6(9):3747–3776. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4179187/

^[5] National Institutes of Health, Office of Dietary Supplements. (n.d.). Iron: Fact sheet for health professionals. https://ods.od.nih.gov/factsheets/Iron-HealthProfessional/

^[6] NHS inform. (n.d.). Iron deficiency anaemia. NHS Scotland. https://www.nhsinform.scot/illnesses-and-conditions/nutritional/iron-deficiency-anaemia/

^[7] Delimont Nicole M., Haub Mark D., Lindshield Bradley L. The Impact of Tannin Consumption on Iron Bioavailability and Status: A Narrative Review. Current Developments in Nutrition. 2017;1(2):e000042. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5998341

^[8] Morck Thorkild A., Lynch Stuart R., Cook James D. Inhibition of food iron absorption by coffee. The American Journal of Clinical Nutrition. 1983;37(3):416–420. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/6402915/